O fanatyku, filozofie i potrzebie poznawczego domknięcia

Znacie może takie osoby? Posiadają one zwykle dosyć skąpy zestaw przekonań i łykają jak pelikan każdy fake news, który jest po ich myśli oraz z rozkoszą przeżuwają postprawdę, ale tylko taką, która potwierdza ich przekonania. W każdej sytuacji mają prostą odpowiedź. Wahanie się i wątpliwość uważają za oznakę słabości. Tak, to są osoby, które odczuwają silną potrzebę domknięcia poznawczego. Termin ten wprowadziła w 1994 roku para psychologów, Donna Webster i Arie Kruglanski. Wysoka potrzeba domknięcia poznawczego przejawia się silnym dążeniem do uzyskania pewnej, szybkiej i jednoznacznej opinii na dowolny temat. Osoby takie poszukują w swym życiu porządku, przewidywalności, prostych sposobów na podejmowanie decyzji. Nie interesują ich skomplikowane niuanse, tak charakterystyczne na przykład dla wiedzy naukowej, lecz pragną tylko prostych wskazówek dotyczących tego jak myśleć i działać. Ich przeciwieństwem są osoby o niskim natężeniu domknięcia poznawczego, które są otwarte na wieloznaczne, skomplikowane sytuacje, co oznacza, że dopuszczają do siebie wiele wątpliwości. Nie czują natychmiastowej potrzeby wydawania sądów i opinii, dają sobie czas na przemyślenie danej kwestii. Ba, nawet są zdolne do utrzymywania w umyśle jednocześnie dwu przeciwstawnych opinii dotyczących jakieś sytuacji, co wszelako nie zakłóca ich działania. Pierwszy typ jest bliski temu, co rozumiemy pod pojęciem fanatyka. Dla niego ucieczka od wątpliwości to zbawienna ucieczka od wolności i spoczęcie w błogim objęciu najwyższego autorytetu, Boga albo wodza, który wyznacza jasne i proste ścieżki. Drugi jest bliski naszemu pojmowaniu filozofa, który w wątpieniu znajduje sposób na docieranie do prawdy, w każdej sytuacji dostrzega wielość możliwości jej interpretacji, a po wydaniu sądu mówi: „O ile się nie mylę” i pozwala sobie na błądzenie.

A co się dzieje z wątpliwościami, które osoby o dużej potrzebie domknięcia poznawczego rugują ze swego świata psychicznego? Według psychoanalizy ulegają one projekcji i poznawczo domknięty człowiek widzi je u innych, u tych wedle niego słabych, bo deliberujących i zastanawiających się. Nie dziwi zatem, że człowiek domknięty poznawczo nienawidzi ludzi mających inne zdanie niż on – bo wedle niego inne zdanie jest po prostu fałszywe, a człowiek je uznający jest dla nich głupkiem. Fanatyk atakując ludzi o odmiennym zdaniu chce zniszczyć swe własne wątpliwości. Jak pisał George Santayana: „Fanatyzm polega na podwojeniu wysiłków, kiedy zapomnisz o swoim celu”. Owo zdwojenie wysiłków polega przede wszystkim na intensywnym, pełnym przemocy – werbalnej i fizycznej – atakowaniu tych, którzy mają odmienne zdanie.

Potrzeba domknięcia poznawczego to podstawowa cecha większości ludzi, znajdujących od tysiącleci w myśleniu mitologicznym i magicznym wszystkie odpowiedzi na problemy pojawiające się w życiu. Może dziwić, że nasila się ona dzisiaj, w naszej „oświeconej epoce”, gdy jesteśmy zalewani wszechobecnymi „informacjami” internetowymi. Jednak ani internet, ani żadna inna techniczna nowinka nie zmieni ludzkiego umysłu ani o jotę, lecz jedynie zintensyfikuje jego wady. Im więcej informacji, tym bardziej umysł ludzki nie wykorzystuje ich do do poszerzania swojej wiedzy i wyrabiania krytycznych osądów, lecz wprost przeciwnie – używa ich do potwierdzania już z góry powziętych przekonań. Wydaje się to być czymś paradoksalnym, ale tak działa nasz umysł – zalany danymi wybiera tylko te, które potwierdzają jego dotychczasowe funkcjonowanie. W ten oto sposób internet stał się swego rodzaju współczesną Biblią, w której – jak dobrze wiadomo – możemy znaleźć zdanie na potwierdzenie dowolnej opinii, którą żywimy ze ściśle osobistych powodów.

Reklamy

1 komentarz do “O fanatyku, filozofie i potrzebie poznawczego domknięcia

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s